Ben je nooit in Beetsterzwaag geweest dan zul je verrast zijn over de allure en schoonheid van de statige herenhuizen en buitenplaatsen van wat wel het ‘Wassenaar van het Noorden’ wordt genoemd. Bij Bakkeveen liggen de Bakkeveense Duinen. Dit is een heide- en bosgebied dat onaangeroerd is door de grootschalige veenontginningen in de regio in de 19e eeuw.
De wandelingen zijn 27,5 (of 30,5) respectievelijk 23 kilometer lang. Op beide dagen zijn er inkortingsmogelijkheden, zij het in beperkte mate. Ook prima: één of twee dagen alleen meelopen. Je zorgt dan zelf voor je eventuele overnachtingsplek.
Dag 1: dagtocht Olterterp en landgoederen Beetsterzwaag (30,5 kilometer, in te korten tot 27,5 kilometer)
Vandaag doorkruisen we het gebied ten westen van het kamp. Het Koningsdiep – in het Fries ‘It Alddjip’ - ontspringt ten noordoosten van Bakkeveen (zie dag 2) en is – incl. het smeltwaterdal (zie kopje ‘Achtergrondinformatie) - een belangrijke vormgever van het wandelgebied van vandaag. Vroeger meanderde dit stroompje sierlijk door het landschap. In de jaren zestig van de vorige eeuw is de loop van de beek rechtgetrokken. Tegenwoordig wordt er hard gewerkt om het landschap weer gedeeltelijk in z'n oorspronkelijke staat te herstellen en te vernatten. De eerste 8 kilometer lopen we door het laag gelegen open poldergebied rond het Koningsdiep. Daarna volgen de iets hoger gelegen bossen, vennen en parken op de zandrug rond de kernen Olterterp en Beetsterzwaag. Olterterp is met z’n 70 inwoners een klein, maar wel heel oud gehucht. De Sint-Hippolytuskerk uit 1415 (gotisch, kloostermoppen) is daarvan de belangrijkste getuige. In Olterterp kun je een eerste horecastop maken. Door een gevarieerd landschap met bossen, lanen en open plekken maken we een draai ruim om de noord- en westkant van Beetsterzwaag heen en belanden na 17,5 kilometer in de Hoofdstraat van het sfeervolle dorp. Ben je hier nooit geweest dan zul je verrast zijn over de allure en schoonheid van de statige herenhuizen en buitenplaatsen van wat wel het ‘Wassenaar van het Noorden’ wordt genoemd. Voor de liefhebbers is het zeker aan te raden om nog wat extra rond te lopen door het dorp buiten de gpx-route om. De ontstaansgeschiedenis en het rijke verleden van Beetsterzwaag worden verderop onder het kopje ‘Achtergrondinformatie’ nader uit de doeken gedaan. In Beetsterzwaag zijn er diverse horecaplekken: zie onder kopje ‘horeca’ dag 1. Voor degenen, die voor deze dag kiezen voor uit-eten is het een aanrader om dat ’s middags in Beetsterzwaag te doen (late lunch c.q. vroeg diner). Dat is dan meteen een mooie onderbreking van een lange tocht. In de namiddag loop je dan via een veelal kleinschalig landschap van bossen, heidevelden, plassen en natte natuur rond het Koningsdiep terug naar het kamp. Ruim 1,5 kilometer voor het kamp kom je door het dorpje Wijnjewoude, maar hier is geen horeca (meer). Wel is er Supermarkt Wynjewâld, Merkebuorren 70 (zat. 08:00 – 18:00 uur, zondag gesloten). Bij de inkorting tot 27,5 kilometer sla je de draai om de noord- en westkant van Beetsterzwaag over en koers je direct aan op het centrum van Beetsterzwaag.
Dag 2: Dagtocht Duurswouderheide, Bakkeveense Duinen en landgoed De Slotplaats (23 km)
Vandaag verkennen we het gebied ten noordoosten van het kampeerterrein. Heel dichtbij ligt de Duurswouderheide, het grootste heidegebied in Friesland. Vanaf een plaggenbult van zo’n 10 meter hoogte heb je een weids uitzicht over uitgestrekte heidevelden, bossen, vennetjes en historische pingoruïnes (kleine meertjes ontstaan in de ijstijd). Het gebied staat bekend om z’n vogelrijkdom. Verder naar het oosten komen we via de Nieuwvenster Wijk (een vaart) in de Bakkeveense Duinen (It Mandefjild/Het Manderveld). Dit gebied is onaangeroerd gebleven tijdens de veenontginning in de 19e eeuw. Zo zag heel zuidoost Friesland er twee eeuwen geleden uit. Je vindt er een zandverstuiving, grafheuvels en diverse meertjes waaronder de Pupedobbe, ook een pingoruïne (dobbe = plas). De Oude Drentse Weg maakte eeuwenlang deel uit van de belangrijkste verbindingsweg tussen Drenthe en Friesland. Het is een holle weg die in de loop van meer dan 700 jaar is uitgesleten. Na 16,5 kilometer komen we langs Landhuis De Slotplaats met een klassieke tuin en een slotgracht. Voor horecamogelijkheden rond dit punt: zie onder kopje ’horeca’, dag 1. Ten ZW van het landhuis ligt een bij het landgoed behorend (veelal) gevarieerd natuurgebied dat vanaf 1700 werd aangelegd. Je vindt er statige beukenlanen, bosarealen die d.m.v. ‘rabatten’ zijn opgehoogd om drogere grond te creëren voor wortels van bomen in het nogal natte gebied, vele meertjes en vennetjes en enkele cultuurhistorisch interessante objecten (bijv. na 18 kilometer een zgn. aarden sterrenschans). Na een kleine 23 kilometer zijn we weer terug op het kampeerterrein. Afgezien van de bebouwde kom van Bakkeveen lopen we vandaag vergaand over onverharde paden. Mocht je de tocht deze dag wat willen inkorten dan kun je vanaf centrum Bakkeveen bij de bushalte Brink (aan de Duerswaldmer Wei vlakbij het eetcafé) QBuzz 84 nemen richting Drachten (uurdienst; vertrek 15 minuten na hele uur; duur 4 minuten) en uitstappen bij de halte De Stripe. Vandaar is het nog 1,3 kilometer lopen naar het kampeerterrein.
De twee dagtochten vinden plaats op het Fries-Drentse Plateau, het hogere en drogere oostelijke deel van Friesland, bekend onder de naam de Friese Wouden. Het plateau is met name gevormd tijdens de laatste twee ijstijden. De ondergrond bestaat uit zand en keileem, waarop later dekzanden werden afgezet. Na opwarming van het klimaat vond op grote schaal veenvorming plaats. Vanaf ong. 1100 werd het vaak zeer moeilijk toegankelijke veen beetje bij beetje ontgonnen vanuit het Koningsdiep. Dit riviertje stroomt door een oud smeltwaterdal ten zuiden van het huidige dorp Beetsterzwaag. Veen en moeras werden plaatselijk – onder meer bij Beetsterzwaag en Bakkeveen - doorsneden door dekzandruggen, waarop gaandeweg bebouwing ontstond. Al snel – vanaf pakweg 1175 – kwamen er ook enkele kerkjes of kapelletjes. Kerkenpaden – we zullen er onderweg meerdere tegenkomen - en hooiwegen waren destijds de belangrijkste verbindingsroutes over land. Via het Koningsdiep was gedurende flinke delen van het jaar vervoer over water mogelijk naar de verdere omgeving, zij het soms vrij moeizaam. Aanvankelijke was het meer westelijk gelegen Oud Beets de belangrijkste kern, maar in de loop van de 17e eeuw en later breidt Beetsterzwaag zich uit en wordt – zij het op kleine schaal - het machts- en bestuurscentrum.
In de periode 1600 – 1800 ontstaan er rond Beetsterzwaag en Oldeterp (een gehucht iets verder naar het oosten) gaandeweg een flink aantal landgoederen. Diverse factoren speelden daarbij een rol. Om te beginnen is er de ligging op een relatief droge dekzandrug. Vanaf begin 17e eeuw vestigen de eerste aanzienlijke families zich in Beetsterzwaag. Toen al werd de huidige Hoofdstraat verhard, een unicum in de regio. De vruchtbaarheid van de grond is echter zeer variabel. Vorming van grootgrondbezit startte laat in de 17e eeuw, maar vond vooral in de 18e eeuw plaats met name ten gevolge van omvangrijke economische depressies. Lage landbouwprijzen en hoge grondbelastingen – ingevoerd rond 1700 – maakten dat veel kleine boeren het financieel niet redden en grond moesten verkopen. Diverse uitbraken van veepest tussen 1715 en 1785 betekenden de nekslag voor velen. In de omgeving van Beetsterzwaag werd turfwinning gaandeweg een steeds belangrijkere vorm van economische bedrijvigheid. Veel turf werd verkocht en vervoerd naar Holland. Welgestelde herenboeren en vooral mensen, die in de vervening een fortuin hadden verdiend, kochten de gronden van kleine boeren op om hun landgoederen uit te breiden. Eind 18e en begin 19e eeuw ontwikkelde Beetsterzwaag zich tot een welvarend dorp met fraaie herenhuizen en buitenplaatsen. Door huwelijken tussen leden van lokale welgestelde burgerlijke geslachten en telgen uit adellijke families van elders ontwikkelde Beetsterzwaag zich vanaf 1780 tot een ‘adelsdorp’. In 1827 is het grootste deel van de gronden in en rond Beetsterzwaag in handen van slecht vier families!
Landschapsbeeld.
Rond 1700 bestond het buitengebied vergaand uit boomloos veen en moeras. Er waren geen grote uitgestrekte bossen. Wel waren er bosschages rond de dorpsbebouwing en rond de verspreid liggende boerderijen waren er voor eigen gebruik kleine bosaanplanten van eiken en beuken. Denk aan de naam van het natuurkampeerterrein ‘Ikenhiem’ wat eikenerf betekent. Begin 19e eeuw kwam bosaanplant op grotere schaal op gang. Grootgrondbezitters gingen voor landbouw onrendabel land beplanten met bossen. Ook in de 20e eeuw werd de bebossing voortgezet.
Omstreeks 1880 begon een grote uittocht van adellijke families uit Friesland naar ‘elitedorpen’ rond Den Haag, Utrecht en Arnhem. Daarbij speelde mede een rol dat sinds het midden van de 19e eeuw door landelijke liberale wetgeving de traditionele macht en invloed van adellijke families werd ondermijnd. Verscheidene adellijke families schonken hun bezittingen aan charitatieve stichtingen, maar hielden vaak wel grote invloed als bestuurder. Een onbedoeld effect van het conservatisme van de landheren was dat er een schat aan landschappelijke schoonheid bewaard is gebleven. Eind 19e eeuw vestigden zich nog steeds welgestelden in het dorp, maar nu waren het veelal fabrikanten en hoge bestuurders, die een villa lieten bouwen.
In de Friese Wouden met hun omvangrijke verveningen leefden veel arbeiders onder (zeer) moeilijke omstandigheden. De socialistische beweging had in de regio veel aanhang. Gezien de extreme lokale tegenstellingen is het wellicht niet verrassend dat in 1891 in de gemeente Opsterland, waaronder het relatief rijke Beetsterzwaag viel en valt, de eerste ‘rode’ wethouder van Nederland werd benoemd.
Bakkeveen was van oudsher vooral een dorp van boeren. Maar ook hier speelde grootgrondbezit een rol. Denk aan landgoed De Slotplaats, dat we op dag 2 doorkruisen. Het dorp bestond zeker al begin 13e eeuw. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd het dorp door de Spanjaarden verwoest. Het huidige Bakkeveen is ontstaan tijdens de veenontginning in 1660. Bij Bakkeveen liggen de Bakkeveense Duinen. Dit is een heide- en bosgebied dat onaangeroerd is door de grootschalige veenontginningen in de regio in de 19e eeuw.
Buitenplaats Lyndensteyn, Hoofdstraat 3 Beetsterzwaag. Foto: Gouwenaar (c) via wikipedia.
Dag 1. A. Na 11,5 kilometer passeren we het sfeervolle Hotel Restaurant Het Witte Huis, van Harinxmaweg 20, Olterterp > https://wittehuisolterterp.nl . Bij droog weer is er redelijke kans dat we terecht kunnen op het buitenterras. Bij slecht weer is het bij deze populaire gelegenheid binnen waarschijnlijk te druk: het terras is dan dicht en er wordt prioriteit gegeven aan mensen die binnen lunchen.
B. Na ruim 17 kilometer komen we aan in het centrum van Beetsterzwaag met z’n mooie heren- en landhuizen aan met name de Hoofdstraat. Er is in Beetsterzwaag één supermarkt, nl. de PLUS, Molenlaan 8 (in centrum, direct ten zuiden Hoofdstraat; op zaterdag open tot 20 uur). Er zijn diverse horecagelegenheden. Veel horeca zit echter in het dure segment. Tip: neem hier wellicht een warme late lunch/vroeg diner. Zodoende onderbreek je de relatief lange wandeltocht met een uitgebreide pauze. In de namiddag loop je dan de rest van de route en ’s avonds op kamp kun je volstaan met iets eenvoudigs, bijv. een soepje+. Een geschikt adres voor redelijk betaalbaar eten op een gezellige plek is: Chinees-Indisch Restaurant Kota Radja, Hoofdstraat 39 (langs de route; goede recensies). Op zaterdag open van 12.00 - 21.30 uur (ook vis en vegetarisch) > https://kotaradja.nl .
C. Ten noordoosten van het kampeerterrein – dus niet op de route - is er op een afstand van ong. 1,3 kilometer in het gehucht De Stripe (nabij bushalte) nog Hotel-Restaurant De Stripe, Duerswald 23, Wijnjewoude > https://destripe.nl. Ben je met de auto gekomen, dan is dit wellicht een optie na afloop van de wandeling. De recensies zijn echter wisselend.
Dag 2: A. Na ruim 11 kilometer is er uitspanning De Drie Provinciën, Bakkeveenseweg 15, Een-West > https://dedrieprovincien.nl/restaurant. Op zondag open vanaf 12.00 uur. Ook groot buitenterras. Iets ten noordoosten hiervan is het drieprovinciënpunt Friesland – Drenthe – Groningen.
B. Na ruim 16,5 kilometer was er in het verleden in het koetshuis van Landhuis de Slotvaart een theehuis. Dat is echter in 2026 gesloten. Wellicht is er voorjaar 2027 weer nieuwe horeca?
C. In centrum Bakkeveen. Na 16,5 kilometer – ter hoogte van Landhuis De Slotplaats - wijk je af van de route en volg je de Bakkeveense Vaart aan de verkeersluwe kant via de Weverswal naar het mini-centrum van Bakkeveen, een kleine omweg. Hier vind je een gezellig eetcafé met flink buitenterras > https://www.cafedebrink.nl (op zondag open vanaf 12 uur).
D. Tot slot is er in Bakkeveen nog cafetaria/snackbar Plaza De Kolk, Foarwurkerwei 1 (ook met groot terras, net ten NW van het eetcafé, aan overzijde Bakkeveense Vaart > https://www.snackbar-dekolk.nl/.
Het Koningsdiep gezien vanaf de Lippenhuisterbrug bij Beetsterzwaag. Foto: Handscarf (c) via wikipedia.
Ga je voor het eerst mee? Lees dan dit. Zoals al onze activiteiten: onder corona-voorbehoud.
Initiatiefnemer voor aanmelden en inlichtingen: Henk.
Meld je bij voorkeur uiterlijk zeven dagen voor vertrek aan, maar liever eerder. Dit in verband met de definitieve reservering van het kampeerterrein (klein terrein met slechts 15 plaatsen).
Graag opgave bij aanmelding:
Loop je mee zonder overnachting op het kampeerterrein: meld je ook in dat geval aan bij Henk inclusief welke dag(en).